Kwetsbaar of raakbaar: wie houdt de regie?

In 2018 volgde ik een traject bij 365 Dagen Succesvol. Tijdens een van de weekenden kregen we de opdracht een boze brief te schrijven aan iemand die ons pijn had gedaan. Alles mocht erin: de boosheid, de verwijten, de woorden die jarenlang waren ingeslikt en de aanklacht tegen degene die volgens ons verantwoordelijk was voor wat wij nog altijd met ons meedroegen.
Mijn brief was gericht aan iemand met wie ik een relatie had gehad, en de woorden op papier brandden van boosheid. Ik schreef op wat die ander had gedaan, wat dat met mij had gedaan en wat er volgens mij anders had moeten gaan. De rollen waren duidelijk verdeeld: de ander had veroorzaakt, ik had geleden. In de film die ik op papier zette, kende ik de dader, het slachtoffer en de scène waarin alles verkeerd was gegaan.
Vooraf was ons alleen niet verteld dat er nog een tweede deel van de opdracht kwam. We moesten wat we hadden geschreven omdraaien. Daar kreeg ik volledig kortsluiting van.
Mijn hele verhaal was immers gebouwd op de overtuiging dat de ander iets had gedaan wat niet had gemogen en dat mijn pijn daar het logische gevolg van was. Nu werd ik uitgenodigd om de camera te draaien en te onderzoeken wat er gebeurde wanneer ik niet langer uitsluitend naar de tegenspeler keek, maar ook naar degene die het verhaal vertelde.
Zo maakte ik kennis met The Work van Byron Katie en de vier vragen waarmee een pijnlijke gedachte kan worden onderzocht:
1. Is het waar?
2. Kun je absoluut weten dat het waar is?
3. Hoe reageer je, wat gebeurt er, wanneer je die gedachte gelooft?
4. Wie zou je zijn zonder die gedachte?
Daarna wordt de gedachte omgekeerd en onderzoek je op welke manier ook die omkering waar zou kunnen zijn.
De bedoeling daarvan was voor mij nooit om schadelijk gedrag van een ander goed te praten, mijn geschiedenis te ontkennen of mezelf verantwoordelijk te maken voor wat iemand anders had gedaan. De verschuiving zat ergens anders: ik ontdekte hoeveel macht ik aan de ander gaf wanneer mijn innerlijke rust afhankelijk bleef van diens inzicht, excuses of verandering.
Zolang de ander iets moest herstellen voordat ik verder kon, bleef diegene buiten beeld de regisseur van mijn leven.
Sindsdien probeer ik, wanneer iets mij irriteert, boos maakt of verdriet doet, eerst bij mezelf te onderzoeken wat er werkelijk gebeurt. Is wat de ander doet daadwerkelijk schadelijk, grensoverschrijdend of gevaarlijk? Gaat er werkelijk iets verloren wanneer dit blijft bestaan? Of raakt de situatie aan een oude ervaring, een overtuiging die ik ooit ben gaan geloven, een ontbrekend stukje informatie of een intonatie waaraan ik vanuit mijn geschiedenis een bepaalde betekenis geef?
Die vragen hebben mij geholpen een onderscheid te maken tussen twee woorden die vaak als synoniemen worden gebruikt: kwetsbaar en raakbaar. Ik gebruik die woorden op mijn eigen manier en misschien betekenen ze voor jou ongeveer hetzelfde. Wandel toch even met mij mee in de betekenis die ze voor mij hebben gekregen.
Voor mij beschrijft kwetsbaarheid een positie waarin ik mijn pijn volledig verbind aan iemand of iets buiten mijzelf. Jij doet dit, daardoor voel ik dat en daarom moet jij veranderen. Mijn welzijn komt dan in handen te liggen van de ander en ik raak afhankelijk van de bereidheid van diegene om mijn verhaal te erkennen, zich anders te gedragen of voortaan te voldoen aan wat ik nodig heb.
Vanuit die positie kan gemakkelijk slachtofferschap ontstaan. De ander krijgt de hoofdrol in mijn innerlijke wereld, terwijl ik steeds meer druk nodig heb om de gewenste scène af te dwingen. Afhankelijkheid kan overgaan in manipulatie, controle of een groeiende verzameling bewijzen dat mij voortdurend iets wordt aangedaan. Zo ontstaat een negatieve spiraal waarin ik steeds scherper zie wat de ander verkeerd doet en steeds minder toegang krijg tot mijn eigen vermogen om te helen.
Raakbaarheid betekent voor mij iets anders.
Als mens bén ik raakbaar. Een woord kan mij ontroeren, een gebaar kan warmte oproepen en een ontmoeting kan iets in mij openen. Even vanzelfsprekend kan kritiek mij irriteren, kan een afwijzing verdriet naar boven brengen of kan iemand iets zeggen waardoor mijn lichaam al reageert voordat mijn hoofd begrijpt wat er gebeurt.
Ik kies de eerste reactie van mijn zenuwstelsel niet altijd. Ik kan wel kiezen wat ik daarna met die reactie doe.
Wanneer ik raakbaar durf te zijn, merk ik op: dit doet iets met mij… Vervolgens loop ik niet onmiddellijk naar de ander met de opdracht om te veranderen. Ik blijf eerst bij wat er in mij gebeurt en vraag mezelf af welk deel van mij hier wordt aangeraakt, welk verhaal ik aan de situatie toevoeg en of dat verhaal werkelijk klopt.
Pas daarna kan ik de ander benaderen vanuit nieuwsgierigheid: “Toen jij dit zei of deed, merkte ik dat het mij raakte. Wat bedoelde je ermee?”
In zo’n gesprek ligt de uitkomst nog open. Misschien blijkt mijn interpretatie gekleurd door een oude ervaring. Misschien ontbrak er informatie. Misschien hoorde ik afwijzing in een intonatie waarin de ander iets heel anders probeerde uit te drukken. Soms blijft na eerlijk zelfonderzoek overeind dat iemand werkelijk over mijn grens ging. Ook dan kan ik die grens helder aangeven, vanuit regie over mijn eigen leven.
Het verschil zit voor mij in de plek waar ik begin.
Hollywooddenken begint vaak met een script dat al klaarligt. Vanuit onze opvoeding, cultuur, religie en eerdere ervaringen hebben we geleerd wie welke rol speelt, wat binnen die rol is toegestaan en hoe een goed mens, een sterke man, een liefdevolle partner of een spiritueel ontwikkeld persoon zich hoort te gedragen. Geboden, verboden en het vertrouwde “zo hoort het nu eenmaal” zorgen ervoor dat de casting overzichtelijk blijft.
Ik leerde dat al vroeg. Mijn moeder kwam uit een streng katholiek milieu waarin veel werd bepaald door wat hoorde en wat niet kon. Later kon zelfs mijn spontane vreugde over een horloge verdwijnen in het conflict tussen volwassenen. Wat ik voelde kreeg een andere betekenis toegewezen, waarna van mij werd verwacht dat ik de bijbehorende rol speelde.
Zo leer je ongemerkt om niet alleen naar jezelf te kijken, maar vooral naar het script dat anderen voor je klaarleggen.
Ook in omgevingen die volledig draaien om persoonlijke ontwikkeling kan dat opnieuw gebeuren. We kunnen gaan geloven dat iemand die werkelijk naar binnen beweegt minder zichtbaar hoort te worden, bepaalde dingen moet loslaten of zich anders zou moeten uiten. Zodra diegene buiten dat beeld beweegt, kan de impliciete boodschap ontstaan: wanneer jij werkelijk gegroeid bent, verwachten wij een andere versie van jou dan we nu zien.
Daar kan irritatie uit voortkomen, gevolgd door een regieaanwijzing: plaats jezelf ergens anders, neem minder ruimte in of laat jouw ontwikkeling eruitzien zoals wij haar herkennen.
Juist op dat moment wordt mijn eigen raakbaarheid belangrijk.
Wanneer iemands zichtbaarheid mij irriteert, kan ik proberen die ander uit mijn decor te verwijderen. Ik kan ook onderzoeken waarom diens aanwezigheid zoveel in mij oproept. Wanneer een verhaal volgens mij ergens anders thuishoort, kan ik mijn persoonlijke voorkeur als voorschrift aan de schrijver geven. Ik kan mezelf ook afvragen welk script in mij bepaalt hoeveel ruimte die ander mag innemen.
Kritiek kan waardevolle informatie bevatten over het gedrag van degene aan wie zij gericht is. Tegelijkertijd laat kritiek vaak iets zien van de lens, het decor en het innerlijke script van degene die haar uitspreekt.
Daarom wil ik kritiek kunnen ontvangen zonder ieder oordeel tot waarheid over mezelf te maken. Ik wil onderzoeken wat van mij is, verantwoordelijkheid nemen voor wat ik doe en bij de ander laten wat uit diens eigen geschiedenis voortkomt. Op dezelfde manier wil ik, wanneer ík iets van een ander vind, eerst begrijpen wat die scène in mij wakker maakt voordat ik mijzelf tot regisseur van zijn of haar leven benoem.
Voor mij ligt precies daar de keuze tussen kwetsbaar en raakbaar.
In kwetsbaarheid ligt de oplossing buiten mij en moet de ander veranderen voordat ik verder kan. In raakbaarheid keer ik terug naar binnen, onderzoek ik wat geraakt wordt en ontstaat persoonlijke ontwikkeling als logisch gevolg van eerlijk zelfonderzoek. Vanuit die plek kan ik helen, een grens aangeven, een vraag stellen of ontdekken dat mijn eerste interpretatie vooral uit een oude film afkomstig was.
Raakbaarheid maakt mij daardoor niet kleiner of ongevoeliger. Zij brengt mij dichter bij wat werkelijk in mij leeft en helpt mij onderscheiden welke reactie voortkomt uit mijn ziel en welke uit een rol die ooit voor mij werd geschreven.
Misschien is dat uiteindelijk de eerlijkste vorm van regie: ik bepaal niet wat er allemaal op mijn pad verschijnt, terwijl ik wel kan kiezen vanuit welk script ik erop reageer.
“Wat werkelijk een expressie van mijn ziel is, vraagt om eerlijkheid en niet om toestemming.”